استادیار گروه عرفان اسلامی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
چکیده
در متون عرفانی بارها به واژة «کیمیا» برمی خوریم. عارفان مسلمان کار خود را به نوعی کیمیاگری و گاهی برتر از آن دانسته، برترین کرامت خویش را عبارت از تغییر فلز آدمی و تبدیل مس وجود او به طلای ناب معرفت خواندهاند. کاربرد مفهوم کیمیا در عرفان عملی موضوعی است که هنوز بازشناسی و ترسیم درستی از آن نشده است. نوشتار حاضر بر این ایده استوار است که «کیمیا» در متون عرفانی صرفاً یک استعاره ادبی نبوده، در پی بیان یک سنت عملی و عرفانی خاص میباشد. این مفهوم در ارتباط با آموزة مرگ اختیاری در عرفان عملی است که آموزة محوری در طریقت کبرویه بود. کیمیای ظاهری دارای مراحلی است که در کیمیای باطنی نیز شبیه به همین مراحل مطرح شده است. تمام این مراحل که حول محور «تبدیل» رخ میدهد، انسان را به مرگ و نوزایی عرفانی سوق میدهد. بیان این مراحل و آموزههای مرتبط با آن، دریچهای تازه به مفهوم کیمیا از سویی و نیز عرفان عملی از سویی دیگر خواهد گشود.
Recognizing the concept of "alchemy" in practical mysticism
نویسندگان [English]
Mohammad Roodgar
Assistant Professor, Department of Islamic mysticism, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution
چکیده [English]
In mystical texts, one comes across the word "alchemy" many times. Muslim mystics consider their work to be a kind of alchemy and sometimes superior to it, and they think their highest dignity is to change the nature of man by turning the copper of his existence into the pure gold of knowledge. The application of the concept of alchemy in practical mysticism is a subject that has not yet been properly recognized and studied. The present article is based on the idea that "alchemy" in mystical texts is not just a literary metaphor, but it seeks to express a specific practical and mystical tradition. This concept relates to the doctrine of optional death in practical mysticism, which was a central doctrine in the Kabaruyeh tradition. Material alchemy has a few stages that are similar to those in esoteric alchemy. All these steps take place around the idea of transformation and lead man to mystical death and rebirth. A discussion of these steps and the related teachings can open a new window to the concept of alchemy, on the one hand, and practical mysticism on the other hand.
کلیدواژهها [English]
Alchemy, Voluntary death, Mystical rebirth, Stages of transformation, Practical mysticism
مراجع
الف) کتابها
قرآن کریم
علی بن ابیطالب (ع) (1379)، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، چاپ ششم، قم: پارسایان.
ابنبابویه، محمدبن علی(۱۳۶۲)، الأمالی، قم: نشر مؤسسه بعثت.
ابنصاعد اندلسی، صاعدبن احمد(1376)، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، تهران: چاپ غلامرضا جمشیدنژاد.
ابنعربی، محمدبن علی(بیتا) الف، الفتوحات المکیه، بیروت: دار صادر.
--------------- (بیتا) ب، مواقع النجوم و مطالع اهلّة الأسرار و العلوم، بیروت: المکتبة العصریه.
باخزرى، یحییبن احمد(1345)، اوراد الاحباب و فصوص الآداب، به کوشش ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران.
شیخ بهایی، محمدبن حسین(1384)، کشکول، ترجمه بهمن رازانی، چاپ 24، تهران: زرین.
پورجوادی، نصرالله(1384)، عینالقضات همدانی و استادان او، تهران: اساطیر.
جابربن حیان(1354ق/1935م)، مختار رسائل جابربن حیان. قاهره: چاپ پ. کراوس.
سهروردی، شهابالدین عمر(1374)، عوارف المعارف، ترجمه ابومنصور بن عبدالمؤمن اصفهانی، به اهتمام قاسم انصاری، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
سیدحیدر آملی، حیدربن علی(1368)، جامع الأسرار و منبع الأنوار، با تصحیحات و دو مقدمه هنری کربن و عثمان اسماعیل یحیی، چاپ دوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی و انجمن ایران شناسی فرانسه.
هجویری، علیبن عثمان(۱۳۸۳)، کشف المحجوب، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: سروش.
ولف، دیوید(1386)، روانشناسی دین، ترجمه محمد دهقانی، تهران: رشد.
ب) مقالات
خضرایی، مستوره(1384)، «جابربن حیان»، مندرج در: دانشنامه جهان اسلام، جلد 9، تهران: بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، صص167-173.
دستغیب، نجمه و فاطمه کاتب(1400)، «تناظر کیمیا و هنر مقدس بازیابی نمادهای کیمیاگری در محرابهای زرینفام»، باغ نظر، شماره18، صص17-30.
دشتی، سیدمحمد(1382)، «مولوی و نظریه اسما و صفات ابنعربی»، معارف، شماره2، صص40-67.
سلیمانی، اسماعیل(1386)، «مرگ ارادی و تولد ثانی»، قبسات، شماره46، صص83-106.
شادمبارکی، ابراهیم و محمدرسول ملکی و علیرضا ابراهیم(1399)، «رابطه اعیان ثابته با جبر و اختیار بر پایه دیدگاههای محمدجعفر لاهیجی در تفسیر مفتاح الخزائن»، پژوهشنامه امامیه، شماره11، صص124-149.
صافی، قاسم(1378)، «رساله معارف از صدرالدین قونوی، ترجمه عبدالغفور لاری»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره150، صص408-434.
عباسی، محمد(1402)، «منزلت اعیان ثابته در حکمت متعالیه، برای پاسخ به عویصه جبر»، پژوهش نامه عرفان، شماره29، صص227-245.
