استادیار زبان و ادبیات فارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
چکیده
عبید زاکانی (وفات: 772 هـ . ق) در ژانرهای گوناگونی طبعآزمایی کرده است. از این منظر، کلّیّات او یکی از غنیترین مجموعهها در تاریخ فرهنگ ایران است و به دلیل همین تنوّع، آثار بسیاری را در انواع ادبی گوناگون به وی منسوب کردهاند. روشن است که این آثار بر پژوهش در زندگی، اندیشه و آثار عبید و به تبع آن بر پیدایش و دگردیسی برخی از ژانرها در تاریخ ادب فارسی در سدۀ هشتم تأثیرگذار بودهاند. از این رو، یکی از مهمترین کارها در تصحیح کلّیّات عبید و پژوهش درباب آرای وی تفکیک آثار اصیل از آثاری است که به اشتباه به او منسوب شدهاند. هرچند موضوع آثار منسوب به عبید زاکانی از گذشته، محل توجّه محققان بوده است، اما هنوز نکات مبهم درین باره فراوان است. در این پژوهش، از خیل آثاری که به عبید منسوب است، پنج اثر را برگزیدهایم: «مکتوب قلندران» و «تعریفات ملا دوپیازه» که هر دو در اکثر چاپهای کلّیّات عبید آمدهاند. فالنامهها که برای نخستین بار در آخرین تصحیح کلیّات عبید منتشر شدند و «شرح الچغمینی» و «مقامات» که برخی آنها را از عبید دانستهاند. این آثار از انواع گوناگون و با شهرتی متفاوت هستند و هریک ویژگیهای خاص خود را دارند و آگاهیها و منابع دربارۀ هر کدام متفاوتند. ما با توجه به این تفاوتها و با بهره از پژوهشهای پیشینیان و برخی منابع دیگر میکوشیم انتساب این آثار به عبید زاکانی را براساس دستنویسها، قرائن سبکشناسی و زمینۀ تاریخی، بررسی کنیم که در نهایت، با بررسیها، انتساب فالنامهها را به عبید درست و انتساب «مکتوب قلندران»، «تعریفات ملا دوپیازه»، «شرح الچغمینی» و «مقامات» به او را نادرست میدانیم.
Verification of some literary works attributed to Obayd Zakani
نویسندگان [English]
farzam haghighi
Assistant Professor of Persian Language and Literature, Institute of Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]
Since Obayd Zakani has written comedies in various formats, his anthology is one of the richest collections in the history of the Iranian culture. So far, many works in various genres have been attributed to him. Clearly, these works have affected research on Obayd’s biography, thought and works and, consequently, influenced the emergence and transformation of some genres during the eighth century. Thus, the most important task in correcting Obayd's anthology is to separate the original works from the works that have been mistakenly attributed to him. Although examining the works attributed to Obayd Zakani has attracted researchers for a long time, there are still many ambiguous points that should be addressed. From the many works attributed to Obayd, five are selected here including "Maktub-e Qalandarān", "Taʿrifāt-e Mollā Dopiyāza", both of which can be seen in most editions of Obayd’s anthology, Fāl-nāmas, which were first published in the last edition of the anthology, "Sharh al-Caqmini", and "maqāmāt". These have been attributed to Obayd in some studies. They are in different genres but are not equally known; each has its own characteristics. Considering these differences, this paper seeks to investigate the attribution of these works to Obayd Zakani by examining the existing manuscripts, stylistics evidence and historical backgrounds. It is concluded that Fāl-nāmas is correctly attributed to Obayd, while the others are mistakenly considered to be his works.
ابراهیمیحریری، فارس (1383)، مقامهنویسی در ادبیّات فارسی، تهران: دانشگاه تهران.
افشاری، مهران (1391)، عشق و شباب و رندی: جستارها، یادداشتها و نقد و نظرها دربارۀ ادبیّات فارسی و فرهنگ ایران. تهران: بهنگار.
افندی، میرزاعبدالله (1403 ق.)، ریاضالعلماء و حیاضالفضلاء، عنی به السیّد محمودالمرعشی - السیّد احمد الحسینی، قم: مکتبه المرعشی النجفی.
امیرحسینی هروی (1371)، مثنویهای عرفانی امیرحسینی هروی، تصحیح و توضیح سیّدمحمّد ترابی، تهران: دانشگاه تهران.
امین احمد رازی (1378)، هفت اقلیم، تصحیح و تعلیقات و حواشی سیّدمحمّدرضا طاهری (حسرت)، تهران: سروش.
براون، ادوارد (1339)، تاریخ ادبیّات ایران، از سعدی تا جامی، ترجمه و حواشی علیاصغر حکمت، تهران: کتابخانۀ ابن سینا.
حسینی، سیّدمحمّدتقی (1392)، فهرست نسخههای خطّی فارسی در کتابخانۀ راغب پاشا، قم: مجمع ذخایر اسلامی.
خیامپور، عبدالرّسول (1368)، فرهنگ سخنوران، تهران: طلایه.
دانشپژوه، محمّدتقی و بهاءالدّین علمی انواری (1355)، فهرست کتابهای خطّی کتابخانۀ مجلس سنا، تهران: مجلس شورا.
درایتی، مصطفی (1389)، فهرستوارۀ دستنوشتهای ایران، تهران: کتابخانۀ مجلس شورا.
دولتشاه سمرقندی (1382)، تذکرةالشعراء، به اهتمام و تصحیح ادوارد براون، تهران: اساطیر.
سعدی (1385)، کلّیّات، به اهتمام محمّدعلی فروغی، تهران: زوار.
_________ (1363)، کلّیّات، به اهتمام محمّدعلی فروغی، تهران: امیر کبیر.
_________ (1381)، گلستان، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
شفیعیکدکنی، محمّدرضا (1386)، قلندریه در تاریخ: دگردیسیهای یک ایدئولوژی، تهران: سخن.
صادقی اصفهانی، محمّدصادقبن محمدصالح (1393)، شاهد صادق، باب سوم، مقدّمه و تصحیح گلاله هنری، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
صبا، محمّدمظفرحسین (1343)، روز روشن، به تصحیح و تحشیۀ محمّدحسین رکنزادۀ آدمیت، تهران: کتابخانۀ رازی.
عبید زاکانی (1991)، آثار، با تصحیح و مقدّمه جابلقا دادعلیشایف، زیر نظر اصغر جانفدا، اعلاخان افصحزاد، دوشنبه: نشریات دانش، آکادمی علوم جمهوری شوروی تاجیکستان انستیتوی شرقشناسی.
_________ (1377)، برگزیده و شرح آثار عبید زاکانی، بهکوشش ولیالله درودیان، تهران: فرزان روز.
_________ (1383). رسالۀ دلگشا به انضمام رسالههای تعریفات، صد پند و نوادرالامثال، تصحیح و ترجمه و توضیح علیاصغر حلبی. تهران: اساطیر.
_________ (1999)، کلّیّات عبید زاکانی، بهکوشش محمّدجعفر محجوب، زیر نظر احسان یارشاطر، نیویورک: Bibliotheca Persica Pres.
_________ (1321)، کلّیّات عبید زاکانی، به تصحیح و اهتمام عبّاس اقبال آشتیانی، تهران: نشریات مجلۀ ارمغان.
_________ (1340)، کلّیّات عبید زاکانی، با تصحیح و مقدّمۀ عبّاس اقبال آشتیانی، تهران: اقبال.
_________ (1343الف)، کلّیّات عبید زاکانی، مقابله با نسخۀ مصحّح عبّاس اقبال و چند نسخۀ دیگر پرویز اتابکی، تهران: زوار.
