وصال, محمد رضا, کهدویی, محمد کاظم. (1400). کاربرد لغز و معما در شعر مجد همگر. کاوشنامه زبان و ادبیات فارسی, 22(50), 111-148. doi: 10.29252/kavosh.2021.12890.2662
محمد رضا وصال; محمد کاظم کهدویی. "کاربرد لغز و معما در شعر مجد همگر". کاوشنامه زبان و ادبیات فارسی, 22, 50, 1400, 111-148. doi: 10.29252/kavosh.2021.12890.2662
وصال, محمد رضا, کهدویی, محمد کاظم. (1400). 'کاربرد لغز و معما در شعر مجد همگر', کاوشنامه زبان و ادبیات فارسی, 22(50), pp. 111-148. doi: 10.29252/kavosh.2021.12890.2662
وصال, محمد رضا, کهدویی, محمد کاظم. کاربرد لغز و معما در شعر مجد همگر. کاوشنامه زبان و ادبیات فارسی, 1400; 22(50): 111-148. doi: 10.29252/kavosh.2021.12890.2662
لُغز، چیستان و معمّا از دیرباز مورد توجّه غالب گویندگان فارسیزبان بودهاند؛ یکی از شاعرانی که توجّه خاصّی به این امر داشته و به قولی، از نخستین کسانی بوده است که با جدّیّت آن را دنبال کرده، مجد همگر (686-607 ﻫ.. ق.) است. وی نمونههای قابل توجّهی از لغز و چیستان و معمّا را در قالبها و اوزان مختلف شعری سروده و با به کاربردن انواع صناعات ادبی و برخی از شگردهای معمّاپردازی و... ، نوآوریهایی عرضه داشته که باعث شده است به عنوان طلایهدار معمّاسرایان بعد از خود شناخته شود. از نوآوریهای او، میتوان به معمّاهایی که با لغز تلفیق شدهاند، اشاره کرد. در هیچ یک از تاریخواژهها (مادّهتاریخها)ی وی، مادّهتاریخ معمّایی مشاهده نمیشود. این امر بیانگر آن است که در قرن هفتم، سرودن مادّهتاریخ معمّایی، آنگونه که در قرون بعد توجّه برخی از شاعران را به خود معطوف داشته، رایج نبوده است. جستار حاضر به بررسی محتوا و ساختار لغز، چیستان و معمّا در اشعار مجد همگر اختصاص دارد که در آن، ابتدا مباحثی دربارة سیر لغز و معمّا و بیان پیشینة آنها در شعر فارسی مطرح گردیده، آنگاه با روش تحلیلی - توصیفی کاربرد این دو مقولة ادبی، همچنین شگردها و شیوههای شاعر در سرودن لغز و معمّا در شعر وی بررسی شده است.
1PhD student in Persian language and literature, Yazd University
2Professor of Persian Language and Literature, Yazd University
چکیده [English]
Riddle or enigma is a specific genre that has attracted the attention of many Persian composers since old times. The present research deals with the content and structure as well as the formulation of this element in the poems of Majd Hamgar (607-686 A.H) as one of the eminent poets of Yazd during the 7th century. At first, we discussed the function of riddle and enigma and their background in the Persian poetry. Then, based on library research through a descriptive-analytic method, the use of this literary genre is explored in Majd Hamgar’s poetry, and the ways of creating riddles are detected. The results of the research show that the poet has some outstanding samples of riddles and enigmas composed through different poetic forms and meters. Majd Hamgar has displayed so much innovation that it makes him a pioneer of riddle writing and a model for the later poets. Among these innovations, one can point to riddles incorporated with enigma. In his chronographs, however, no riddle can be seen, indicating the rare cases of making this kind of chronographs.
کلیدواژهها [English]
Riddle, Enigma, Chronograph, Majd Hamgar, Literary criticism, 7th century poetry
مراجع
الف) کتابها
ابویی مهریزی، محمّدرضا (1391)، تاریخ فرهنگی یزد در روزگار شاه عباس ثانی و ...، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار.
امام اهوازی، محمّدعلی (1379)، چیستان نامة دزفولی (مقدمه، علی بلوکباشی)، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی.
همگر، مجدالدّین (1375)، دیوان، به کوشش احمد کرمی، انتشارات ما.
یوسفی، غلامحسین (1371)، یادداشتهایی در زمینةفرهنگ و تاریخ، تهران، انتشارات سخن.
ب) مقالهها
استفانوا، آنا (1387)، «چیستانها به عنوان یک پدیده روانشناختی در فولکلور»، ترجمة رضا خاشعی، فصلنامة نجوای فرهنگ، سال سوم، شماره 7، صص 160-151.
باباصفری، علیاصغر، خدادادیان، پروین ضیا (1397)، «بررسی سبکشناسی محتوایی و ساختار معمّا، لغز و چیستان در دیوان عثمان مختاری»، فصلنامه تخصّصی سبکشناسی نظم و نثرفارسی (بهار ادب)، سال یازدهم، شماره 40، صص106ـ87.
دادبه، اصغر (1394)، «ادبیّات ایران در عصر صفویان»، تاریخ جامع ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج16، صص109ـ1.
_________ (1394)، «سیر بلاغت و دانشهای بلاغی در ایران»، تاریخ جامع ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج15، صص79ـ43.
ذوالفقاری، حسن (1392)، «ریختشناسی چیستانهای منظوم محلی»، دو فصلنامة فرهنگ و ادبیّات عامه، دورة 1، شمارة 1، صص 118-93.
سیدغراب، علیاصغر (1379)، «سیر تحوّل و کاربندی چیستان در شعر فارسی»، فصلنامة نشر دانش، شماره93، صص16-7.
عباسپور، هومن (1376)، «مادّه تاریخ»، فرهنگنامة ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،صص1219ـ1217.
کرمی، محمّدحسین، روح الله خادمی (1391)، «بررسی سبک شعر مجد همگر شیرازی از دیدگاه مسایل ادبی»، فصلنامه تخصّصی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال پنجم، شماره17، صص270ـ255.
مسجدیاصفهانی، حسین (1396)، «تاریخ در ماده تاریخ بر اساس نظریه رمزگردانی»، فصلنامه علمی پژوهشی زبان و ادب فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، سال نهم، شماره 32، صص 157-119.
مقدسی، مهناز (1376)، «لغز»، فرهنگنامه ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صص 1241-1213.
_________ (1376)، «معمّا»، فرهنگنامة ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صص 1258-1256.
میر انصاری، علی (1394)، «ادبیّات ایران از مغول تا صفویه»، تاریخ جامع ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج15، صص734ـ695.
ویند فوهر، گ (1389)، «معمّا»، تاریخ ادبیّات فارسی، زیر نظر احسان یار شاطر، تهران، انتشارات سخن، صص 384ـ363.
