مطالعۀ ساختارشناسی رنگدانه های تزیینی کتیبۀ گچی ایوان بقعۀ سیّدشمس الدّین یزد | ||
| معماری اقلیم گرم و خشک | ||
| مقاله 2، دوره 8، شماره 12، اسفند 1399، صفحه 24-42 اصل مقاله (1.7 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.29252/ahdc.2021.15122.1433 | ||
| نویسنده | ||
| یاسر حمزوی* | ||
| استادیار دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران | ||
| چکیده | ||
| گچ از جمله مصالح سنتی در ایران است که در دورههای تاریخی، بهویژه در اقلیم گرموخشک، در معماری و آرایههای معماری بهوفور استفاده شده؛ اوج هنر گچبری در دوران اسلامی، سدۀ 7 و 8 ه. ق. است. معمولاً از رنگ جهت بروز جلوۀ هنری و زیبایی، در تکمیل گچبری استفاده میشده است. یکی از بناهای شاخص سدۀ 8 ه. ق. در یزد، بقعۀ سیّدشمسالدّین است. در ایوان بنا کتیبۀ گچی با خط کوفی به صورت مادر و فرزند اجرا شده که زمینۀ این نوشتار با نقوش گیاهی انتزاعی مانند اسلیمی با ظرافت هرچه تمامتر اجرا شده است. در زمینۀ کتیبه و لابهلای نقوش، از رنگ آبی، قرمز و سبز استفاده شده است. همچنین لایۀ طلایی رنگ روی آرایههای گچی قالبی داخل کاسههای مقرنس غرفۀ جلوی ایوان نیز از آثار باقیماندۀ شاخص در بقعۀ سیدشمسالدّین است. معمولاً جهت بالا بردن کیفیت لایۀ رنگ، ابتدا لایۀ تدارکاتی بر روی گچ (آرایۀ گچی، بستر گچی) اعمال میشده است. بهدلیل گذر زمان، بخشهای اندکی از این رنگها بر روی کتیبۀ گچی ایوان و همچنین لایۀ طلاییرنگ کمی بر روی آرایههای گچی قالبی باقی مانده است. حفاظت از باقیماندههای هنر سدۀ هشتم هجری قمری، مستلزم شناخت دقیق اثر از نظر فنی است. در این راستا، مطالعۀ ساختارشناسی رنگدانههای تزیینی کتیبۀ گچی ایوان و لایۀ طلایی رنگ بر روی آرایههای گچی قالبی غرفۀ ایوان ضروری به نظر میرسد. پژوهش پیش رو در تلاش است تا به کمک مطالعات آزمایشگاهی و بررسی علمی به شناخت دقیق رنگدانههای بهکار رفته در کتیبۀ گچی ایوان و همچنین لایۀ طلاییرنگ روی آرایههای گچی قالبی بر روی مقرنس غرفۀ جلوی ایوان در بقعۀ سیّدشمسالدّین برسد. نتیجۀ پژوهش نشان میدهد که رنگ آبی استفاده شده در کتیبۀ گچی، رنگدانۀ آبی آزوریت؛ رنگ قرمز، رنگدانۀ شنگرف و رنگ سبز، مالاکیت است؛ پرکنندۀ لایۀ تدارکاتی هانتیت و لایۀ طلایی بر روی آرایههای گچی قالبی، ورق قلع با پوششی از روغن کمان یا نوعی رزین مانند دامار یا شلاک است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| رنگدانه؛ بقعۀ سیّدشمس الدّین؛ کتیبۀ گچی؛ ساختارشناسی؛ یزد | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Structural study of pigments on Stucco inscription on the porch of Seyyed Shams-din tomb (Yazd-Iran) | ||
| نویسندگان [English] | ||
| yaser hamzavi | ||
| Assistant Professor, Department of Conservation and Archaeometry, Faculty of Cultural Materials Conservation, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Abstracts Gypsum is one of the traditional materials in Iran that has been used extensively in historical periods, especially in hot and dry climates, in architecture and architectural decorations. In the Islamic era the peak of the gypsum stucco decoration is in 13 and 14 centuries AD. Color was used on stucco decoration to express the artistical and aesthetical effect of this art. Tomb of Seyyed Shams-din is one of the famous monument of the 14 century in Yazd. In the porch of the building, a stucco inscription in Kufic script has been executed in the form of mother and child. The background of this inscription has been executed with abstract plant motifs such as Arabesque. Blue, red and green colors have been used in the background of the inscription. Usually, in order to improve the quality of the paint layer, the primary layer was first applied on the plaster. Due to the passing of the time, only a small part of these colors remain. The conservation of the remnants of the art of the 14 century requires an accurate technical knowledge of the work. In this regard, the study of the structure of the pigments on the stucco inscription in porch seems necessary. Therefore, the present study tries to use examination and scientific studies to accurately identify the pigments used on the stucco inscription of the porch and also the golden layer on the molded gypsum arrays on the moqarnas of the arc in front of the porch in Seyyed Shams-din tomb. The results show that the blue pigment used in the stucco inscription is an Azurite; Red is a Vermilion; Green is a malachite; filler or pigment of primary layer is Huntite, and the gold layer on the molded gypsum arrays is a Tin leaf with a resin or oil coating. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| pigment, tomb of Seyyed Shams-din, stucco inscription, Structural study, Yazd | ||
| مراجع | ||
|
- افشار، ایرج. (1374). یادگارهای یزد. چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- باتر، مسعود. (1389). بررسی ساختار رنگدانههای نقاشیهای دیواری عصر پارتی در کوه خواجه سیستان. بلورشناسی و کانی شناسی ایران، سال 18، شمارۀ 3: 323-334.
- باقرزادۀ کثیری، مسعود. (1394). شناسایی رنگدانه لاجورد در نگارههای ایرانی با استفاده از روشهای نشر پرتو ایکس القایی پروتون PIXE و میکروسکوپ نیروی اتمی AFM. علوم و فناوری رنگ، 9: 251-258.
- برکشلی، ماندانا. (1376). رنگ سبز زنگار مراحل تخریب آن در مکتوبات مذهب. مجلۀ اثر، شمارۀ 28: 148-155.
- پازوکی، ناصر و شادمهر، عبدالکریم. (1384). آثار ثبت شدۀ ایران در فهرست آثار ملی. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور.
- جعفری، جعفربن محمد بن حسن. (قرن 9 ه. ق.). تاریخ یزد. تصحیح ایرج افشار، 1338، طهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- حمزوی، یاسر و وطندوست، رسول. (1393). مطالعه و بررسی فنی لایههای دیوارنگارۀ سقف گنبد بقعۀ سیّد رکنالدّین یزد. کتاب مجموعه مقالات: برگزیدۀ مقالات اولین و دومین همایش ملی کاربرد تحلیلهای علمی در باستانسنجی و مرمّت میراث فرهنگی 1391-1392، تبریز، دانشگاه هنر اسلامی تبریز : 309-333.
- خادمزاده، محمد حسن. (1386). محلات تاریخی شهر یزد. یزد. پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد و سبحان نور.
- خادمزاده، محمد حسن و اصفهانیپور، فائزه. (1393). واکاوی تحولات آرایههای داخلی گنبد در شیوۀ یزد و تأثیرات آن بر سایر بناها در ایران. پژوهشهای باستانشناسی ایران، دورۀ چهارم، شمارۀ 7: 193-211.
- خانمرادی، مژگان و نیکنامی، کمالالدّین. (1396). بررسی ساختار رنگدانههای بکار رفته در گچبریهای بهدست آمده از محوطۀ قلعه یزدگرد. پژوهشهای باستانشناسی ایران، دورۀ هفتم، شمارۀ 13: 143-156.
- داداشزاده، مارال؛ عبدالله خان گرجی، مهناز و وحیدزاده، رضا. (1395). خمیر لاجورد یا آبی مصری؟ بررسی ساختاری و هویت بخشی مجموعهای از اشیاء منسوب به خمیر لاجورد در موزۀ ملی ایران. پژوهه باستانسنجی، سال دوم، شمارۀ دوم: 35-48.
- رضویزاده، اعظم سادات. (1399). بررسی ابعاد پایداری کهنالگوهای معماری گذشته به منظور تداوم در طراحی خانۀ امروز (استخراج احکام طراحی مبتنی بر کهن الگوهای اقلیم گرم و خشک). پژوهشهای معماری اسلامی، سال هشتم، شمارۀ 27: 53-71.
- زارعی، محمد ابراهیم؛ میردهقان اشکذری، سیّدفضل الله و خادمزاده، محمد حسن. (1395). تزیینات معماری مسکونی دورۀ آل در منطقۀ یزد و جایگاه آنها در خانههای این دوره. مطالعات معماری ایران. سال پنجم، شمارۀ 9: 101-122.
سامانیان، کورس؛ عباسیان، حمیده و عباسی، زهرا. (1396). مطالعۀ فنشناسی پالت رنگ آثار نقاشی سهپایهای جعفر چهرهنگار در موزۀ مجلس شورای اسلامی. علوم و فناوری رنگ، 11: 121-136.
- سلحشور، فاطمه؛ رادمنش، عطامحمد؛ حمزوی، یاسر و خراسانی، محبوبه. (1398). برابرسازی واژۀ فارسی خماهن با کانیهای آهندار شناختهشدۀ امروزی بر اساس رنگزا بودن این ماده و یافتههایی از متون ادبی تاریخی فارسی و تهیۀ نمونهای از خماهن ماده. پژوهۀ باستانسنجی، سال 5، شمارۀ 2: 169-183.
- سلحشور، فاطمه و حمزوی، یاسر. (1392). استفاده از رنگدانههای هنری شنگرف، لاجورد و زنگار در شعر ایرانی بر اساس تذکرۀ عذری بیگدلی، قرن 12 ه.ق.. دانش مرمّت و میراث فرهنگی، سال اول، شمارۀ 2: 46-56.
- شیروانی، مریم. (1398). شناخت رنگدانهها در آرایههای گچی ایوان بیرونی ضلع جنوب غربی گنبد سلطانیه زنجان. پژوهه باستانسنجی، سال پنجم، شمارۀ اول: 129-142.
- فرهمند بروجنی، حمید؛ عابد اصفهانی، عباس و شیشهبری، طاهره. (1391). شناخت مواد و فنون دیوارنگارۀ پنج بنای دورۀ ایلخانی شهر یزد. مرمّت و معماری ایران، سال دوم، شمارۀ 4: 97-112.
- قدکیان، سیّد محمد رضا؛ بیگزاده شهرکی، حمیدرضا و اولیا، لیلی. (1396). بازخوانی و بازشناسی ساختار و سیر تحول تاریخی محله امامزاده جعفر یزد تا پیش از تغییرات دوران معاصر. معماری اقلیم گرم و خشک، سال پنجم، شماره 5: 51-69.
- کاتب، احمدبن حسین بن علی. (قرن 9 ه.ق.). تاریخ جدید یزد. تصحیح ایرج افشار، چاپ سوم، 1386، تهران: امیرکبیر.
- کریمی، امیرحسین. (1396). کوشش برای ترسیم سیر تحول ساخت رنگدانههای نقاشی در ایران و تاریخچۀ مطالعات این عرصه. تاریخ علم، دورۀ 15، شمارۀ 2: 233-249.
- کریمی، امیرحسین؛ نصیری مبارکه، مهدی. (1386). بررسی رنگدانۀ سفیداب شیخ و انتساب آن به شیخ بهایی. مرمّت و پژوهش، شمارۀ 3: 73-84.
- کوچکزایی، علیرضا؛ نعمتی بابایلو، علی و دانشپور، لیلا. (1394). شناسایی رنگدانههای مورد استفاده در تزئین کتیبۀ کاغذی خانۀ انصارین تبریز. علوم و فناوری رنگ، 9: 297-306.
- مستوفی بافقی، محمد مفید. (1090). جامع مفیدی. به کوشش ایرج افشار، 1340، تهران: چاپخانۀ رنگین.
- ندیمی، هادی؛ ابوئی، رضا و مرادی، زینب. (1398). تبیین مفهوم سبکشناسی معماری با معرفی رویکرد جدید ر سبکشناسی معماری ایران با انگیزۀ حفاظت معماری. معماری اقلیم گرم و خشک، سال هفتم، شماره 10: 1-28.
- نقیبی، سپیده و باقرزادۀ کثیری، مسعود. (1395). شناسایی رنگهای بهکار رفته در متون نسخ خطی تاریخی با استفاده از روشهای آنالیز دستگاهی. نخستین سمینار شیمی کاربردی ایران، دانشگاه تبریز، دانشکدۀ شیمی: 1-5.
- ویلبر، دونالد. ن. (1346). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانان. عبدالله فریار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- هیل، درک؛ گرابر، اولگ. (1386). معماری و تزیینات اسلامی. ترجمۀ مهرداد وحدتی دانشمند، تهران: علمی و فرهنگی.
- Anisi, Alireza (2009). The Davāzdah Imām Mausoleum at Yazd: A Re-Examination. Iran, Vol. 47: 57-68. Published online: 23 Mar 2017: (https://doi.org/10.1080/05786967.2009.11864759)
- Catarina, Miguel; Pinto, Joana V., Clarke, Mark; Melo, Maria J.(2014). The alchemy of red mercury sulphide: the Production of vermilion for medieval art. Dyes and Pigments, 102: 210-217.
-International Cultural Tourism Charter Managing Tourism at Places of Heritage Significance(1999). Adopted by ICOMOS(International Council on Monuments and Sites).
- Roberts, Andrew p.; Liu, Qingsong; Rowan, Christopher J.; Chang, Liao; Carvallo, Claire; Torrent, Jose; Horng, Chorng-Shern(2006). Characterization of hematite, goethite, greigite and pyrrhotite using first-order reversal curve diagrams. Journal of Geophysical Research, Vol. 111, B12s35: 1-16.
- Shrief, Eissa; Lampakis, Dimitrios; Karapanagiotis, Ioannis; Panayiotou, Costas; Afifi, Hala A.; Abd-el hadi, Mohamed(2017). Investigation of painted stucco in historic buildings of Delta Egypt. Archaeol Anthropol Sci, 9: 727-736. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 579 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 721 |
||