روش ها و انگیزه های تحوّل انواع ادبی | ||
| کاوشنامه زبان و ادبیات فارسی | ||
| دوره 21، شماره 47، اسفند 1399، صفحه 189-226 اصل مقاله (580.4 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.29252/kavosh.2020.13559.2729 | ||
| نویسندگان | ||
| رقیه فراهانی1؛ علیرضا فولادی* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی | ||
| 2دانشیارزبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان | ||
| چکیده | ||
| بحث دربارۀ انواع ادبی، پیوسته از جمله مباحث پراهمیّت برای پژوهشگران در حوزۀ نظریه های ادبی بوده است. از زمان مطرح شدن انواع ادبی ـ عصر ارسطو ـ تحت عنوان «ژانرها» تا به امروز، مباحثاتی جدی و گسترده دربارۀ این موضوع شکل گرفته است. از مهمترین پرسش ها در این عرصه، چگونگی و چرایی پدید آمدن انواع ادبی تازه است. پرسش هایی از این دست نشان از آن دارد که انواع ادبی در طول حیات خود تغییر و گسترش یافته اند. بر این پایه، مبحث روشها و انگیزههای تحوّل انواع ادبی شکل میگیرد. این مقاله که با روش توصیفی-تحلیلی پیش می رود، تلاش دارد ضمن تعریف انواع ادبی، به پرسش چگونگی و چرایی تحوّل این انواع پاسخ دهد. نتیجۀ به دست آمده نشان از آن دارد که انواع ادبی جدید، عموماً از رهگذر تغییر یا احیای انواع ادبی قدیم و با روشهایی مانند تغییر موضوع، تغییر اندازه، تغییر ماهیّت، ترکیب دو یا چند نوع ادبی، تغییر کانون توجّه و ... پدید میآیند. انگیزههای این تغییرات نیز عبارتند از سفارش یا نیاز جامعه، طرز تعامل اثر با واقعیّت، ضرورات ناشی از شیوۀ بیان، وضعیّت خاصّ مخاطب، کارآمدتر بودن نوع ادبی منسوخ و معرّفی آن، و یا همسو کردن خود با یک خردهفرهنگ. | ||
| کلیدواژهها | ||
| انواع ادبی؛ نظریّة ژانر؛ ترکیب انواع؛ جامعهشناسی ادبیّات | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Methods and motives for the evolution of literary types | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Roqayyeh Farahani1؛ Alireza Fouladi2 | ||
| 1PhD student in Persian Language and Literature, Institute of Humanities and Cultural Studies | ||
| 2Associate Professor, University of Persian Language and Literature, Kashan University | ||
| چکیده [English] | ||
| Literary genres have always been one of the most important topics for researchers in the field of literary theories. Since the advent of literary genres in Aristotle era, there has been a serious and wide-ranging debate on this issue. One of the most important questions is how and why new literary genres emerged. Questions like these indicate that literary genres have changed and expanded over time. On this basis, the issue of methods and motives for the evolution of literary genres has been formed. This article, which proceeds with a descriptive-analytical method, seeks to answer the question of how and why literary types evolve while defining literary types. The result shows that new literary types have generally emerged through the change or revival of old literary types as well as through the change of the subject, size or nature, combination of two or more literary types, or change of the focus. Also, the motives of these changes are the order or need of the society, the way the work interacts with reality, the necessities arising from the way of expression, the special situation of the audience, the more efficiency of the outdated literary types, or adaptation to a subculture. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Literary genres, Genre theory, Combination of literary genres, Literature sociology | ||
| مراجع | ||
|
الف) کتابها 1. آرین پور، یحیی (1387). از صبا تا نیما، چ9، تهران: زوّار. 2. ---------- (1387). از نیما تا روزگار ما، چ5، تهران: زوّار. 3. اخوان ثالث، مهدی (1349). از این اوستا، چ2، تهران: مروارید. 4. ------------ (1369). تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم، چ2، تهران: مروارید. 5. ازغدی، یوسف (1384). مدایح رضوی و چند شعر دیگر به لهجۀ مشهدی، به کوشش محمّد قهرمان، مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت بهنشر. 6. اسیریلاهیجی، شمسالدین محمّد (1368). اسرارالشهود، با تصحیح و مقدّمۀ سیّدعلی آلداوود، بیجا: مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی. 7. اعتصامی، پروین (1333). دیوان قصاید و مثنویّات و تمثیلات و مقطّعات خانم پروین اعتصامی، چ4، تهران: ابوالفتح اعتصامی. 8. امیری فیروزکوهی، سیّدکریم (1369). دیوان امیری فیروزکوهی، به کوشش امیربانو فیروزکوهی، چ2، [تهران]: سخن. 9. امینپور، قیصر (1363). در کوچۀ آفتاب، بیجا: حوزۀ هنری سازمان تبلیغات اسلامی. 10. ایبسن، هنریک (1398). مرغابی وحشی، برگردان: میرمجید عمرانی، تهران: مهراندیش. 11. براهنی، رضا (1393). خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم، چ 6، تهران: مرکز. 12. بهار، محمّدتقی (1397). دیوان ملکالشعرای بهار، گردآوردۀ سیّد محمود فرّخ خراسانی، به کوشش مجتبی مجرّد و سیّد امیر منصوری. تهران: هرمس. 13. بهمنی، محمّدعلی (1392). مجموعه اشعار محمّدعلی بهمنی، تهران: نگاه. 14. ترقّی، بیژن (1382). آن سوی باد، مجموعه غزلیّات و نوسرودههای نوذر پرنگ، تهران: سنایی. 15. تودوروف، تزوتان (1387). مفهوم ادبیّات، ترجمۀ کتایون شهپر راد، تهران: قطره. 16. تولّلی، فریدون (1348). التفاصیل، چ3، تهران: انتشارات کانون تربیت شیراز. 17. جلالالممالک، ایرجمیرزا (1353). دیوان کامل ایرجمیرزا، به اهتمام محمّدجعفر محجوب، چ 3، بیجا: اندیشه. 18. حافظ، شمسالدین محمّد (1368). دیوان خواجه شمسالدین محمّد حافظ شیرازی، بهتصحیح عبدالرّحیم خلخالی، تهران: کتابفروشی حافظ. 19. حسینی گیلانی، سیداشرفالدین (1386). دیوان کامل نسیم شمال، تصحیح فریدون سامانیپور، تهران: سعدی. 20. حمیدی شیرازی، مهدی (1366). دیوان حمیدی؛ پس از یک سال، تهران: پاژنگ. 21. داد، سیما (1390). فرهنگ اصطلاحات ادبی، چ5، تهران: مروارید. 22. درودیان، ولیالله (1396). گزینۀ اشعار نوذر پرنگ، تهران: مروارید. 23. دوبرو، هدر (1389). ژانر (نوع ادبی)، ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران: مرکز. 24. رزمجو، حسین (1370). انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی، مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی. 25. رستگار فسایی، منصور (1373). انواع شعر فارسی، شیراز: نوید شیراز. 26. زرقانی، سیّدمهدی (1395). تاریخ ادبیّات ایران، تهران: فاطمی. 27. زرویی نصرآباد، ابوالفضل (1376). تذکرۀالمقامات، بیجا: گلآقا. 28. زرّینکوب، عبدالحسین (1381). ارسطو و فنّ شعر، چ 3، تهران: امیرکبیر. 29. سبزیان، سعید و میرجلالالدین کزّازی (1388). فرهنگ نظریّه و نقد ادبی، تهران: مروارید. 30. شاملو، احمد (1377). مجموعۀ آثار، دفتر یکم، شعرها 1323ـ1378، چ 10، تهران: نگاه. 31. شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1390). با چراغ و آینه؛ در جستوجوی ریشههای تحوّل شعر معاصر، چ2، تهران: سخن. 32. ------------------ (1391). رستاخیز کلمات، درسگفتارهایی دربارۀ نظریّۀ ادبی صورتگرایان روس، چ3، تهران: سخن. 33. ------------------ (1386). زمینۀ اجتماعی شعر فارسی، تهران: اختران. 34. شکسپیر، ویلیام (1396). مکبث، ترجمۀ علیرضا مهدیپور، چ2، تهران: چشمه. 35. شمس لنگرودی، محمّدتقی (1372). مکتب بازگشت، تهران: مرکز. 36. شمیسا، سیروس (1376). انواع ادبی، چ5، تهران: فردوس. 37. شهریار، سیّدمحمدحسن (1371). کلیّات دیوان شهریار، چ11، [تهران]: نگاه، زرّین. 38. صائب تبریزی، محمّدعلی (1375ـ1383). دیوان صائب تبریزی، جلد 4، 5 و 6، چ4، بهکوشش محمّد قهرمان: تهران، علمی و فرهنگی. 39. عبادیان، محمود (1379). انواع ادبی؛ شمّهای از سیر گونههای ادب در تاریخ ادبیّات فارسی، تهران: حوزۀ هنری. 40. عنصری بلخی (1363). دیوان عنصری بلخی، به تصحیح و مقدّمۀ سیّد محمّد دبیرسیاقی، چ2، بیجا: کتابخانۀ سنایی. 41. فرّخی، حسین (1368). نمایشنامهنویسی در ایران، تهران: فرهنگستان هنر. 42. فرّخییزدی، محمّد (1389). دیوان فرّخییزدی، با تصحیح و مقدّمۀ حسین مکّی، چ14، تهران: امیرکبیر. 43. فردوسی، ابوالقاسم (1386). شاهنامه، بهکوشش جلال خالقیمطلق، تهران: مرکز دایرۀالمعارف بزرگ اسلامی. 44. قائممقام فراهانی، ابوالقاسم، (بیتا) منشآت قائممقام فراهانی، گردآورنده: معتمدالدوله حاج فرهادمیرزا، بیچا، بیجا: آپادانا و ارسطو. 45. قهرمان، محمّد (1388). خِدِی خدای خودُم، سرودههایی به لهجۀ تربتی، مشهد: ترانه. 46. کهنموییپور، ژاله، نسریندخت خطّاط و علی افخمی (1381). فرهنگ توصیفی نقد ادبی؛ فرانسه ـ فارسی، تهران: مؤسّسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. 47. معلّم دامغانی، علی (1379). گزیدۀ ادبیّات معاصر، تهران: کتاب نیستان. 48. مقدادی، بهرام (1397). دانشنامۀ نقد ادبی، چ2، تهران: چشمه. 49. مکاریک، ایرنا ریما (1384). دانشنامۀ نظریّههای ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمّد نبوی، تهران: آگه. 50. ملکپور، جمشید (1363). ادبیّات نمایشی در ایران، 3ج، بیجا: توس. 51. موسوی گرمارودی، علی (1358). در فصل مردن سرخ، تهران: راه امام. 52. مولانا جمالالدین ابواسحق حلّاج اطعمۀ شیرازی (1382). کلیّات بسحق اطعمه، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران: میراث مکتوب، با همکاری بنیاد فارسشناسی. 53. میرخدیوی، اصغر (1385). کشکول خنده، گزینۀ شیرینترین لطایف نظم و نثر و اشعاری به لهجۀ مشهدی از آداب و رسوم خراسان، مشهد: دستور. 54. ناتل خانلری، پرویز (1394). گزینۀ اشعار پرویز ناتل خانلری، به کوشش ترانه ناتل خانلری، تهران: مروارید. 55. نراقی، احمد ابن محمّدمهدی (1362). مثنوی طاقدیس، به همراه منتخبی از غزلیّات عالم ربّانی، حاج ملّااحمد فاضل نراقی، چ 2، بیجا: امیرکبیر. 56. نیستانی، منوچهر (1393). مجموعه اشعار منوچهر نیستانی، تهران: نگاه. ب) مقالات 1. باختین، میخائیل (1390). «گفتاری در باب گونههای سخن»، ترجمۀ قدرت قاسمیپور، نقد ادبی، س4، ش15، صص113ـ 136. 2. پورنامداریان، تقی (1386). «انواع ادبی در شعر فارسی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه قم، س1، ش3، صص7 ـ 22. 3. جواری، محمّدحسین و محسن آسیبپور (1387). «طبقهبندی انواع ادبی از منظر نظریّهپردازان مکتب رمانتیسم»، نقد زبان و ادبیات خارجی، س1، ش1، صص33 ـ 55. 4. دارم، محمود (1381). «انواع ادبی»، کتاب ماه ادبیّات و فلسفه، ش54 و 55، صص40 ـ 47. 5. رحیمپور، مهدی (1385). «کتابی دیگر دربارۀ انواع ادبی»، کتاب ماه ادبیّات و فلسفه، ش106 و 107 و 108، صص108 ـ 115. 6. زرقانی، سیّد مهدی (1388). «طرحی برای طبقهبندی انواع ادبی در دورۀ کلاسیک»، پژوهشهای ادبی، س6، ش24، صص81 ـ 106. 7. سلطانمحمّدی، امیر، سیّدمهدی نوریان و اسحاق طغیانی (1397). «چند بحث تازه در باب گونههای ادبی (ژانرهای ادبی)» (1395) پژوهشنامۀ نقد ادبی و بلاغت، س7، ش1، صص95ـ112. 8. شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1352). «انواع ادبی و شعر فارسی»، خرد و کوشش، ش11 و 12، صص96 ـ 119. 9. ------------------- (1372). «انواع ادبی و شعر فارسی»، رشد آموزش زبان و ادب فارسی، ش32، صص4 ـ 9. 10. عمارتیمقدّم، داوود (1389). «نقش موقعیّت در شکلگیری ژانر؛ معرّفی یک رویکرد»، نقد ادبی، س4، ش15، صص87 ـ 111. 11. فراهانی، رقیّه و علیرضا فولادی (1393). «نوع ادبی قضیّه در وغوغ ساهاب صادق هدایت»، فرهنگ و ادبیّات عامه، س2، ش3، صص 153ـ180. 12. -------------------- (1393). «تزریق در شعر عصر صفوی»، کهننامۀ ادب پارسی، س5، ش2، صص 109ـ139. 13. فرشیدورد، خسرو (1358). «انواع ادبی در اروپا و ایران؛ پژوهشی در نقد تطبیقی و مقایسهای»، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش99 و 100، صص42 ـ 69. 14. قاسمیپور، قدرت (1391). «درآمدی بر نظریّۀ گونههای ادبی»، ادبپژوهی، ش19، صص29 ـ 56. 15. ----------- (1389). «وجه در برابر گونه؛ بحثی در قلمرو نظریّۀ انواع ادبی»، نقد ادبی، س3، ش10، صص63 ـ 89. 16. کائدی، شهره (1382). «نوع ادبی، امروزه نوع دیگری است؛ با نگاهی انتقادی به چند نقد نوعی»، پژوهشنامۀ ادبیات کودک و نوجوان، ش35، صص130ـ 138. 17. گرجی، مصطفی (1388). «انواع ادبی و اضطرابهای بشری با توجّه به آرای پل تیلیش»، نقد ادبی، س2، ش6، صص185 ـ 198. 18. واعظزاده، عبّاس، ابوالقاسم قوام، عبدالله رادمرد و مریم صالحینیا (1393) «تأمّلی در نظریّۀ انواع در ادبیّات فارسی»، نقد ادبی، س7، ش28، صص79 ـ 111.
ج) منابع لاتین 1. Abrams, M. H., with contributions by Georrrey Galt Harphom (2005). A Glossary of Litterary Terms, 8th edited, Boston, Thomson Wadsworth. 2. Cuddon, J. A. (1984). A Dictionary of Literary Terms, (7th Ed.) United States of America, Penguin Books. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,070 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 879 |
||