تبیین عوامل مؤثر بر ابهام در تاریخ گذاری بناهای مذهبی دوره ایلخانی | ||
| معماری اقلیم گرم و خشک | ||
| مقاله 2، دوره 8، شماره 11، شهریور 1399، صفحه 27-48 اصل مقاله (1.26 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.29252/ahdc.2021.14032.1351 | ||
| نویسندگان | ||
| محمد علی شیخ الحکمایی1؛ شروین میرشاهزاده* 2؛ سید غلامرضا اسلامی3؛ زهرا فنایی4 | ||
| 1گروه معماری، واحد نجفآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجفآباد، ایران | ||
| 2گروه معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران | ||
| 3گروه معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| 4گروه هنر، واحد نجفآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجفآباد، ایران | ||
| چکیده | ||
| یکی از ارکان اصلی شناخت هویت هر بنا، دستیابی به تاریخ بناست. تاریخ یک بنا به معنای شناخت بنا در بستر تاریخی آن است، بهگونهای که بتواند در ارتباط با زمینۀ شکلگیریاش به طور کامل فهم شود. مرور آنچه در ارتباط با نحوۀ شناخت مبدأ تاریخی بناهای مذهبی ایران به ویژه در دورۀ مغول (سدۀ هفتم و هشتم هجری قمری) نگاشته شده است نشان میدهد، محققین و بهویژه شرقشناسانی که در باب معماری این دوره پژوهش و اظهارنظر کردهاند، بهرغم تلاشهای ارزندهشان، به دلیل نداشتن آشنایی عمیق با بستر جغرافیایی ـ طبیعی ایران از یک سو، و رخدادهای سیاسی ـ مذهبی از سوی دیگر و همچنین در دسترس نبودن بسیاری از متون و منابعی که امروزه میتواند در اختیار محققان قرار گیرد، نتایج مطالعاتشان با خطاهایی همراه بوده است. به همین دلیل، موارد مبهم زیادی در پژوهشهای انجام شده بر ابنیه این دوره دیده میشود که گاه نتایج مطالعات قبلی را زیر سوال برده است. بههمینمنظور مقاله حاضر در پی شناخت دلایل ایجاد ابهام در تاریخگذاری بناهای این دوره است. اینکه چه بر بناهای این دوره گذشته است و چه تاثیری برآنها داشته است که تا بدین حد محققان را با خطا مواجه ساخته، موضوع پژوهش است و در این راستا مصادیق متعددی مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفته است. پژوهش مورد نظر پژوهشی کیفی است؛ که در برخورد با دادههای پژوهش از شیوه توصیفی و تحلیلی بهره میبرد. برایناساس نگارندگان، نخست به بررسی و مطالعه کالبد بناهای منتسب به دورۀ ایلخانی پرداخته و سپس با مراجعه به متون و منابع تاریخی تلاش کردهاند به شناخت دقیقتری از دلایل ایجاد ابهام در کار پژوهشگران پیشین برسند. از این رو به منظور پرهیزدادن دیگر پژوهندگان تاریخ معماری، بر آن بوده است تا با دستهبندی عمدۀ خطاهای صورت گرفته به الگویی برای تاریخگذاری دست یابد. نتایج پژوهش نشان میدهد عمده خطاهای صورت گرفته تحت تأثیر تغییرات ابنیه این دوران، چه در سازماندهی فضایی بنا، چه در الحاق تزئینات در ادوار بعدی و چه در استفاده از کتیبههای مختلف به کار رفته در اینگونه بنا بوده است، که عمدتاً میتوان گفت با انگیزههای سیاسی ـ مذهبی انجام میپذیرفته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تاریخ گذاری؛ ابنیۀ مذهبی؛ قرون 7 و 8 ه.ق؛ معماری ایلخانی؛ نقوش و تزئینات | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Recognizing the Factors Affecting the Ambiguity in the Dating of the Religious Monuments of the Seventh and Eighth Centuries A.H. | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammad Ali Sheikholhokamaei1؛ Shervin Mirshahzadeh2؛ Seyed Gholamreza Islami3؛ Zahra Fanaei4 | ||
| 1Department of Architecture, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran | ||
| 2Department of Architecture, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran | ||
| 3Department of Architecture, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran | ||
| 4Department of Art, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The most important element in knowing the identity of any building is its history. The history of a building means knowing the building in its historical context so that it can be fully understood in terms of its formation. It is, therefore, important to know the historical origins of any building and the period in which it was shaped and changed. A review of what is known about the historical origins of Iran's religious monuments, especially according to the records written in the 7th and 8th centuries A.H., shows that scholars who have been active in this field, despite their efforts, lack a deep knowledge of the geographical-natural context of Iran on the one hand and the socio-political-religious events on the other hand. The results of their studies are associated with errors. So, there is a lot of ambiguity about the factors involved in the dating of the 7th and 8th centuries A.H. buildings and the effects of the social, religious, and political developments of the Ilkhanid period on the physical changes in the religious buildings of this period. The present study seeks to identify the factors that have influenced the dating of the works of the seventh and eighth centuries A.H. by analyzing numerous instances. It also seeks to identify the relationship between physical changes and the political, social, and religious changes that took place during the Ilkhanid period. The analyses are conducted based on physical, documentary and historical studies. The results of the study show that most of the errors are induced by changes in the structures of this period, either in the spatial organization of buildings, the incorporation of decorations in later periods, or the use of various inscriptions in buildings. It can be said that the changes have mostly occurred with political-religious motives. The series of events that took place during the Ilkhanid era, from the beginning to the end, can be summarized in five waves. They include architectural dependency, the era of beginning and transformation, the period between transition and independence, the period of independence and production, and the period of isolation. The religious beliefs of the rulers also differed in each of these waves. From the Buddhist and Shamanic beliefs to the various forms of Islamic belief, each has an impact on the religious structure of this period. Finally, the factors influencing the ambiguity in the dating of the buildings in this period include a) the route of the Mongols' movement and the destruction of cities as the main factor affecting the construction and production technologies of this period abd b) the socio-political and religious changes of rulers and their impacts on the construction of buildings constructed. These factors have jointly caused inconsistencies in the decoration, motifs and inscriptions of the building during this period. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Dating, Religious buildings, The 7th and 8th centuries A.H, Ilkhanid architecture, Motifs and ornaments | ||
| مراجع | ||
|
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. (1362). مطلع الشمس. 3 جلد، مترجم: محمد پیمان، تهران: پیشگام. - بحرالعلومی، فرانک. (1392). روش های سالیابی در باستانشناسی. تهران: سمت. - بلر، شیلا. (1387 الف). معماری ایلخانی در نطنز: مجموعه مزار شیخ عبدالصمد. مترجم: ولیالله کاوسی، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران. - بلر، شیلا. (۱۳۹۴). نخستین کتیبهها در معماری دوران اسلامی ایرانزمین. مترجم: مهدی گلچین عارفی، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران. - پوپ، آرتور. (1387). سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز. جلد 3، مترجم: سیروس پرهام، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. - ثبوتی، هوشنگ. (1370). بررسی آثار تاریخی سلطانیه. زنجان: هوشنگ ثبوتی. - جنابدی، میرزا بیگ حسن. (1378). روضهالصفویه. مترجم: غ. طباطبائی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. - حاجیقاسمی، کامبیز و همکاران. (۱۳۸۳ الف). مساجد جامع. جلد 7، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، روزنه. - حاجیقاسمی، کامبیز و همکاران. (۱۳۸۳ ب). امامزادهها و مقابر. جلد 11، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، روزنه. - دیولافوا، ژان. (۱۳۸۵). ایران کلده و شوش. مترجم: علیمحمد فرهوشی، تهران: دانشگاه تهران. - شیخالحکمایی، عمادالدین. (1388). اسناد معماری ایران. دفتر نخست. تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری. فسایی، حسنبنحسن. (1382). فارسنامه ناصرى. 2 جلد، تهران: امیرکبیر. - فیض قمی، عباس. (1350). گنجینۀ آثار قم. 2 جلد، قم: مهر استوار. - گدار، آندره. (1387). آثار ایران. 4 جلد، مترجم: ابوالحسن سروقد مقدم، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی. - گلیجانی مقدم، نسرین. (1386). تاریخ شناسی معماری ایران. تهران: دانشگاه تهران. - گیرشمن، رمان. (1374). ایران از آغاز تا اسلام. مترجم: محمد معین، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. - مجتبوی، سید حسین. (1374). جغرافیای تاریخی گناباد، پژوهشی در جغرافیای تاریخی گناباد، کاخک، بجستان و بیدخت. مشهد: مرندیز. - مخلصی، محمدعلی. (2536). آثار تاریخی سمنان. بیجا. - مصطفوی، محمدتقی. (1381). هگمتانه: آثار تاریخی همدان و فصلی دربارۀ ابوعلی سینا. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. - مقری، علی اصغر. (1359). بناهای تاریخی خراسان. مشهد: ادارۀ کل فرهنگ خراسان. - ملازاده، کاظم. (1379). مساجد تاریخی؛ دایرةالمعارف بناهای تاریخی ایران در دورۀ اسلامی 3. تهران: حوزۀ هنری. - موسوی، سید محمود. (1370). توس: شهر خفته در تاریخ. تهران: معاونت پژوهشی میراث فرهنگی کشور. - مولوی، عبدالحمید. (2535). آثار باستانی خراسان. 2 جلد، تهران: انجمن آثار ملی. - نراقی، حسن. (1345). تاریخ اجتماعی کاشان. تهران: دانشگاه تهران. - واتسون، آلیور. (1390). سفال زرینفام ایرانی. مترجم: شکوه ذاکری، تهران: سروش. - ویلبر، دونالد نیوتن. (۱۳65). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانان. مترجم: عبدالله فریار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب - هرتسفلد، ارنست. (1381). ایران در شرق باستان. مترجم: همایون صنعتی زاده، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دانشگاه شهید باهنر کرمان. - همدانی، رشیدالدین فضلالله. (۱۳۹۴). جامع التواریخ (تاریخ مبارک غازانی). مترجم: روشن، م.، و موسوی، م.، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب. - هنرفر، لطف الله. (۱۳۵۰). گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، آثار باستانی و الواح و کتیبه های تاریخی در استان اصفهان. اصفهان: ثقفی. - انیسی، علیرضا. (1389). مسجد جامع فهرج ارزیابی مجدد. هویت شهر، 7: 15-22. - آزاد، میترا. (1393). بررسی سه منارۀ مهم دورۀ سلجوقی (چهلدختران اصفهان، تاریخانه دامغان و مسجد جامع ساوه). مطالعات معماری ایران، 5: 39-56. - آیتالله زاده شیرازی، باقر. (1359). مسجد جامع اردستان. اثر، ش 1، 6-51. - بلر، شیلا (1387 ب). مدرسه زوزن: معماری اسلامی در شرق ایران در سحرگاه تهاجم مغول. مترجم: میثم جلالی، تاریخ پژوهی، 36 و ۳۷: ۱۲۹–۱۵۱. - تنهایی، زهرا؛ قنوات، عبدالرحیم و معزی، مریم (1391). آسیبشناسی آثار معماری ایران از ظهور اسلام تا قرن هفتم هجری. مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، 88: 81-112. - خودداری نایینی، سعید، پاکنژاد، مهدی. (1386). بررسی تزیینات محراب های مسجد جامع ساوه مطالعات هنر اسلامی. 7: 111-132. - دانشدوست، یعقوب (1364). نکاتی دربارۀ مقالۀ مجموعۀ تاریخی تربتجام. اثر، 10 و 11: 58-76. - سیرو، ماکسیم. (1359 الف). تطور مساجد روستائی در اصفهان، مترجم: کرامتالله افسر. اثر، 1: 52-78. - سیرو، ماکسیم. (1359 ب). تطور مساجد روستائی در اصفهان، مترجم: کرامتالله افسر. اثر، 2و3و4: 140-159. - شکفته، عاطفه (1391). ویژگی های بصری شاخص تزئینات گچبری معماری عصر ایلخانی، مطالعات معماری ایران. 2: 79–98. - شیخالحکمایی، عمادالدین، حسنی، میرزا محمد. (1395). نقش کتیبههای خوانده نشدة مسجد سنگی داراب در شناسایی کارکرد و تاریخ ساخت بنا. پژوهشهای علوم تاریخی، (8) 2: 81-94. - صالحی کاخکی، احمد، عزیزپور، شادابه، رحیمی آریایی، افروز، بانک، فاطمه. (1393). تحلیل ساختار فضایی – کالبدی مسجد جامع اردستان با تفکیک لایههای تاریخی، مرمت و معماری ایران. (4) 8: 33-46. - عدل، شهریار. (1364). کتیبهای نو یافته در بسطام و برج آرامگاهی ازمیانرفتۀ حسامالدوله در ساری. اثر، 10 و 11: 175-183. - فرهمند بروجنی، حمید. سلیمانی، پروین. (1391). گونه شناسی تزیینات گنبد غفاریه مراغه بر اساس الگوی تطبیقی، مطالعات هنر اسلامی. 16: 89-100. - قوچانی، عبدالله، آیتاللهزاده شیرازی، باقر. (1367). بررسی کتیبههای تاریخی مجموعه نطنز و مسجد جامع نائین. اثر، 26 و 27: 132-142. - کلایس، ولفرام. (1381). برجهای آرامگاهی و امام زادههای شمال ایران. مترجم: فرانک بحرالعلومی، وقف میراث جاویدان، 37: 117-130. - لاله، هایده. (1380). تجلی قرآن، در معماری اسلامی مسجد جامع اشترجان. علوم قرآن و حدیث: گلستان قرآن،71: 21-26. - لاله، هایده. (1381). بَرسیان، مسجد، دایره المعارف بزرگ اسلامی. 11: 715-719. - مخلصی، محمدعلی. (1372). بررسی اجمالی در منار مسجد جامع سمنان، میراث فرهنگی. 10 و 11: 42-49. - مطلبی، زهره. اصلانی، حسام. (1393). شناسایی و معرفی نقوش تزئینات گچبری و آجرکاری محراب مسجد جامع برسیان. پژوهش هنر، (4) 8: 71-85. - مکینژاد مهدی, آیت الهی حبیب اله, هراتی محمدمهدی. (1388). تناسب و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع تبریز. هنرهای تجسمی (هنرهای زیبا)، 40: 81-88. - منصوری، سید امیر، آجورلو، بهرام. (1382). بازشناسی ارک علیشاه تبریز و کاربرد اصلی آن. هنرهای زیبا، 16: 57-68. - نظری ارشد، رضا (1391). نگاهی نو به یادمان تاریخی – معماری گنبد علویان همدان بر اساس مطالعات باستانشناختی. گزارشهای باستانشناختی، 8: 167-200. - هنرفر، لطفالله (۱۳۷۳). از مسجد دیلمی جورجیر تا قبه سلجوقی تاج الملک: رازهای معماری اصیل ایرانی. هنر، (1) 25: ۶۷–۷۸. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 670 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 910 |
||